1921—1950

Хувьсгал ба хэлмэгдүүлэлт

1921 оноос 1950 он хүртэлх үе бол Монголын түүхийн хамгийн хүнд хэсэг. Хийдүүд хаагдаж, олон мянган хүн шөнөөр авагдаж, буцаж ирээгүй. Хэдэн арван жилийн турш энэ тухай чангаар ярих боломжгүй байсан бөгөөд гэр бүлүүд өөрсдийн түүхийг хагас өгүүлбэрээр, санамсаргүй хэлсэн үгээр л дамжуулж иржээ. Яг тэр хагас өгүүлбэрүүд одоо аймшгийн уран зохиолын хамгийн хүчтэй материал болж байна. Энэ үеийн түүхэнд ер бусын зүйл байх шаардлагагүй. Шөнө хаалга тогших чимээ, гадаа зогссон машины хөдөлгүүрийн дуу, өглөө хоосон болсон хөрш — эдгээр нь ямар ч чөтгөрөөс аймшигтай. Тиймээс энэ хэсгийн олон түүх зааг дээр явдаг: болсон явдал нь бодит түүхэн нөхцөл, харин өгүүлэмжийн эргэлт нь тайлбарлагдахгүй зүйл дээр тогтдог. Хоёр дахь том сэдэв бол хийдийн сүйрэл. Олон зуун жил тахил өргөж ирсэн газар нэг шөнийн дотор хоосон болох, бурхан шүтээн газарт булагдах, ном шатаах — эдгээр үйлдлийн дараа тэр газартай юу болсон тухай нутгийн яриа өнөөдөр ч байсаар байна. Хаагдсан хийдийн туурь дээр байрлаж байсан агуулах, ферм, сургууль, клубын тухай түүхүүд Монголын бараг бүх аймагт бий. Бид энэ үеийн түүхийг нийтлэхдээ онцгой болгоомжтой хандана. Хэлмэгдүүлэлт бол зохиомол сэдэв биш, өнөөдөр ч амьд байгаа хүмүүсийн ар гэрийн бодит эмгэнэл. Тиймээс бид бодит хэлмэгдэгсдийн нэр, бодит хэргийн дугаар, бодит буруутгагчийн нэрийг ашиглахгүй. Дүрүүд нэргүй, эсвэл зөвхөн эхний үсгээрээ тэмдэглэгдэнэ. Энэ хэсгийн зорилго нь эмгэнэлийг зугаа болгох биш, харин чимээгүй үлдсэн зүйл хэрхэн үеэс үед дамждагийг харуулах юм.